XVIII. mendearen azken herenean, Ipar Amerikako Ozeano Bareko kostan Errusiak egindako erasoei buruzko berriak Espainiara iritsi zirenez, 1774tik aurrera, ordura arte ia ezezaguna izandako eta gaur egun Alaska deitzen dugun lurraldearekiko espainiar subiranotasuna aztertzeko eta baieztatzeko hainbat espedizio burutu ziren. Espedizio horien aztarna kartografikoak presentzia berezia du Nafarroako Errege Artxibo Nagusian (AGN) gordetako dokumentazioan. Hori dela eta, denboraldi horren 250. urteurrena betetzean, AGNk Alaskaren esplorazioarekin lotutako zenbait dokumentu erakutsiko ditu hileroko mikroerakusketan.
Espainia Berriko erregeorde Antonio de Bucareli y Ursúa izan zen 1774an Juan Pérez Hernández nabigatzaile eskarmentudunari Alaskako kostalderako lehendabiziko espedizioa egiteko agindu ziona, garai hartan Kaliforniako iparraldeko partetzat jotzen baitziren. Bucareli, amaren aldetik, Ursuatarren nafar leinu ospetsutik zetorren. XVIII. mendearen amaieran lortutako garrantziaren arabera, Francisco de Paula anaiak ere Nafarroako erregeorde gisa ziharduen, eta José Francisco anaia nagusiak, berriz, leinuaren jatorria izandako Ursuako maiorazkoa eta Arizkungo (Baztan) dorretxea zituen.
1774ko lehen espedizio horren ondoren beste dozena bat etorri ziren mendearen amaierara arte, non haien ondarea gaur egun Alaskako herri eta istripu geografiko batzuen izenetan mantendu egin den, hala nola Córdova (sic) eta Valdez hirietan, Malaspina glaziarrean edo Bucareliko badian. Azken hori erregeordearen omenez horrela bataiatu zen, 1775ean Juan Francisco de la Bodega y Cuadrak gidatu zuen esplorazio-bidaiagatik.
Baina Ignacio de Arteaga y Bazán ontzi-tenienteak 1779an zuzendutako espedizioari dagokio AGNk Barones de la Torre dokumentu-funtsaren zati gisa zaintzen duen Alaskako kostaldeko 4 mapako seriea, non Alaskako golkoan Bajo Pamplona izena duen istripu geografiko bat irudikatzen den.
Sakonera oso txikian urperatuta dauden eta, horregatik, itsasontzien nabigaziorako arrisku larria duten, hondartarazi eta urperarazi baititzakete, ikusi eta saihestu ezean, itsas hondoko eremu harritsuak dira hondarpeak edo arrezifeak.
Zentzu honetan, 1779ko Arteagako espedizioa lehena izan zen jakinarazten Alaskako golkoaren erdiko sektorean hondarpe arriskutsu bat zegoela, zeinari bajo Pamplona izena eman zion. Ondoren, Espainiako iturrietatik haren berri izan ondoren, britaniar armadak hondarpe horri buruz Roca Pamplona de los Españoles (Roca Pamplona of the Spaniards) gisa hitz egingo du.
Hala ere, mende bat geroago, 1867an Estatu Batuak Alaskako lurraldea bereganatu eta eremuaren esplorazio sistematikoari ekin zionean, bajo Pamplona delakoa aurkitzeko ahalegin guztiak alferrikakoak izan ziren eta arrezifea ezin izan zen aurkitu. Hori dela eta, nahiz eta Arteagakoaz gain, ontzi errusiar batek beste hondarpe bat ikusi zuela jakin, 1779ko espedizioak ikusi zuena, agian, gertuko Malaspina glaziarreko izotz-jausi bat edo arrezife batekin nahastutako uraren aldi baterako efektu edo koloreren bat izan zela pentsatzera iritsi zen. Ondorioz, bajo Pamplona edo Roca Pamplona de los Españoles gisa ezagutua dena mapetatik kendu egin zuten.
Misterioa XX. mendearen erdialdean baino ez zen konpontzen hasiko, itsaspeko erliebea ezagutzeko bitarteko teknikoen aurrerapenari esker, Arteagako espedizioa bajo Pamplona delakoa zegoen lekutik gertu urpeko tontor edo gailur menditsu bat zegoela jakin ahal izan zenean. Hala, nahiz eta gailurraren zatirik altuena 100 metrotik gorako sakoneran egon, XVIII. mendearen amaieran itsasoaren azaletik askoz hurbilago egon zitekeen aukera aipatu zen, eta inguruko mugimendu sismikoak ere izan zitezkeela ondoren hondoratu zutenak. Horrela, itsaspeko muino horri izena emateko, Espainiako espedizioak 1779an garai hartan agian osatzen zuen hondarpea bataiatzeko erabili zuen izena berreskuratu zen; horregatik, gaur egun Iruñeko (Pamplona Spur) muino edo ontzi-mutur gisa ezagutua da.
Sarrera librea eta doakoa.
Lekua: Beheko Galeria
Ordutegia: Egunero 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara.
